W dniu 3 czerwca 2026 roku odbyło się pierwsze szkolenie online realizowane w ramach projektu „Wyprawa po (nie)użytkownika”. Spotkanie pt. „Kim są nieużytkownicy bibliotek?” poprowadziła dr hab. Małgorzata Kowalska-Chrzanowska, prof. UMK.
Szkolenie poświęcone było problematyce badania populacji obsługiwanej przez biblioteki oraz identyfikowania osób, które nie korzystają z ich usług. Punktem wyjścia do rozważań były definicje użytkowników i nieużytkowników bibliotek funkcjonujące w literaturze przedmiotu, normach międzynarodowych oraz dokumentach statystycznych. Uczestnicy mieli okazję prześledzić ewolucję podejścia do nieużytkowników bibliotek i przekonać się, że mimo rosnącego zainteresowania tym zagadnieniem osoby te wciąż pozostają stosunkowo słabo rozpoznaną grupą odbiorców usług bibliotecznych.
Znaczną część szkolenia poświęcono przeglądowi badań prowadzonych na świecie. Omówiono wyniki projektów realizowanych m.in. w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Australii, zwracając uwagę na najczęściej wskazywane przyczyny niekorzystania z bibliotek. Wśród nich pojawiały się brak potrzeby korzystania z biblioteki, preferowanie innych źródeł informacji i rozrywki, ograniczenia czasowe, bariery komunikacyjne oraz niedostosowanie oferty do oczekiwań części mieszkańców. Przedstawiono również typologię nieużytkowników opracowaną przez Sally Wyatt, pokazującą, że niekorzystanie z biblioteki może wynikać zarówno ze świadomego wyboru, jak i z różnego rodzaju barier społecznych, ekonomicznych czy organizacyjnych.
W dalszej części spotkania prowadząca zaprezentowała przykłady badań realizowanych w Polsce, m.in. przez Fundację Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego, Bibliotekę Kraków oraz Bibliotekę Pedagogiczną im. gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej w Toruniu. Omówiono także wybrane publikacje poświęcone problematyce nieużytkowników bibliotek, m.in. książkę „Z biblioteką czy bez? Badanie nieużytkowników biblioteki” oraz opracowanie „Badanie nie-użytkowników. Nie-podręcznik około-metodyczny dla dyrektorów i nie tylko”. Analizowane projekty i publikacje potwierdzały wiele obserwacji znanych z badań zagranicznych, wskazując jednocześnie na znaczenie lokalnego kontekstu społecznego i kulturowego. Omówiono również wyniki badań dotyczących postrzegania bibliotek przez osoby niekorzystające z ich usług oraz najczęściej identyfikowane bariery utrudniające korzystanie z oferty bibliotecznej.
Istotnym elementem szkolenia była analiza miejsca nieużytkowników bibliotek w dokumentach normatywnych i statystycznych. Uczestnicy poznali zapisy norm ISO dotyczących oceny wpływu bibliotek, a także ograniczenia krajowej statystyki bibliotecznej, która koncentruje się przede wszystkim na użytkownikach aktywnych i zarejestrowanych. Zaprezentowano również propozycję operacyjnej definicji nieużytkownika biblioteki oraz wskaźnika umożliwiającego szacowanie skali tego zjawiska.
Wiedzę teoretyczną uzupełniały cztery interaktywne ankiety. Ich wyniki pokazały, że uczestnicy dobrze identyfikowali różne kategorie nieużytkowników bibliotek oraz trafnie rozpoznawali bariery ograniczające dostęp do usług bibliotecznych. Za najczęstsze przyczyny niekorzystania z bibliotek uznano brak znajomości oferty bibliotecznej (38%) oraz brak czasu (21%). Uczestnicy wskazywali również, że najbardziej realnymi metodami badania nieużytkowników w warunkach bibliotek publicznych są krótkie wywiady prowadzone podczas lokalnych wydarzeń oraz ankiety internetowe kierowane do społeczności lokalnej.
Szkolenie zostało bardzo wysoko ocenione przez uczestników. Spośród osób, które wypełniły ankietę ewaluacyjną, 83% przyznało ocenę „doskonałą”, a 17% ocenę „dobrą”, co przełożyło się na średnią ocenę 4,83 w pięciostopniowej skali.
Wyniki te potwierdzają wysoką ocenę wartości merytorycznej szkolenia oraz trafność podjętej tematyki.