11 czerwca 2026 roku odbyło się drugie szkolenie online poświęcone diagnozowaniu potrzeb i barier w korzystaniu z bibliotek. Spotkanie poprowadziła dr Magdalena Paul z Katedry Badań nad Bibliotekami i Innymi Instytucjami Kultury Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Szkolenie poświęcone było planowaniu badań jakościowych i ilościowych służących rozpoznawaniu potrzeb oraz identyfikowaniu barier utrudniających korzystanie z bibliotek przez obecnych, potencjalnych i niekorzystających dotąd z ich oferty mieszkańców.
Uczestnicy poznali kolejne etapy procesu badawczego – od określenia celu badania i formułowania pytań badawczych, przez konceptualizację i operacjonalizację zmiennych, aż po dobór metod, technik i narzędzi badawczych, analizę danych oraz formułowanie wniosków i rekomendacji.
Prowadząca zwróciła szczególną uwagę na znaczenie prawidłowego definiowania celu badań oraz konstruowania pytań badawczych. Omówiono cechy dobrze sformułowanych pytań – ich powiązanie z celem badania, jednoznaczność, neutralność oraz możliwość uzyskania na nie odpowiedzi przy zastosowaniu wybranej metody badawczej. Uczestnicy analizowali przykłady poprawnych i błędnych pytań badawczych dotyczących funkcjonowania bibliotek oraz potrzeb różnych grup mieszkańców.
Dużą część szkolenia poświęcono zagadnieniom konceptualizacji i operacjonalizacji pojęć wykorzystywanych w badaniach społecznych. Na praktycznych przykładach pokazano, w jaki sposób ogólne zagadnienia badawcze można przełożyć na konkretne wskaźniki, zmienne i pytania badawcze. Szczególną uwagę zwrócono na konieczność precyzyjnego definiowania badanych grup oraz analizowanych zjawisk.
W dalszej części spotkania omówiono zasady doboru planu badawczego oraz metod zbierania danych. Przedstawiono możliwości wykorzystania badań ilościowych, jakościowych oraz podejść mieszanych, a także najczęściej stosowane techniki badawcze, takie jak ankiety, wywiady indywidualne, zogniskowane wywiady grupowe (FGI) czy obserwacje. Uczestnicy zapoznali się również z przykładami narzędzi wykorzystywanych w badaniach bibliotek, w tym kwestionariuszami opracowanymi w ramach programu Analiza Funkcjonowania Bibliotek (AFB).
Istotnym elementem szkolenia były wskazówki dotyczące przygotowywania narzędzi badawczych. Prowadząca szczegółowo omówiła zasady konstruowania pytań kwestionariuszowych, wskazując najczęściej popełniane błędy, takie jak pytania sugerujące odpowiedź, nieprecyzyjne, zawierające kilka kwestii jednocześnie lub wymagające specjalistycznej wiedzy. Uczestnicy poznali również mechanizmy mogące wpływać na odpowiedzi respondentów, m.in. efekt pierwszeństwa i efekt świeżości, oraz sposoby ograniczania ich wpływu na wyniki badań.
Osobny blok poświęcono badaniom jakościowym. Dr Magdalena Paul przedstawiła zasady przygotowywania scenariuszy wywiadów, prowadzenia rozmów z respondentami oraz stosowania metody lejka, polegającej na przechodzeniu od pytań ogólnych do bardziej szczegółowych. Omówiono także rolę aktywnego słuchania, zadawania pytań pomocniczych oraz tworzenia bezpiecznej atmosfery sprzyjającej uzyskiwaniu pogłębionych odpowiedzi.
Uczestnicy poznali również zasady organizacji i prowadzenia zogniskowanych wywiadów grupowych. Wskazano znaczenie odpowiedniego doboru uczestników, moderowania dyskusji, zapewnienia możliwości wypowiedzi wszystkim osobom oraz analizowania nie tylko treści wypowiedzi, lecz także dynamiki grupowej.
Szkolenie dostarczyło uczestnikom praktycznej wiedzy i narzędzi niezbędnych do samodzielnego planowania oraz realizacji badań w bibliotekach. Zdobyte kompetencje będą mogły zostać wykorzystane podczas kolejnych etapów projektu, w szczególności przy przygotowywaniu diagnoz lokalnych społeczności, identyfikowaniu potrzeb potencjalnych użytkowników oraz projektowaniu usług bibliotecznych odpowiadających na rzeczywiste oczekiwania mieszkańców.